हरभरा पिकावरील मर रोग: लक्षणे, कारणे आणि प्रभावी उपाय हरभरा हे रब्बी हंगामातील महत्त्वाचे पीक असले तरी, सध्या अनेक भागात ‘मर’ रोगामुळे शेतकऱ्यांचे मोठे नुकसान होत आहे. या रोगाचा प्रादुर्भाव प्रामुख्याने जमिनीतील बुरशीमुळे होतो. जेव्हा हवेतील तापमान २३ ते २७ अंश सेल्सिअस असते आणि आर्द्रता ८० टक्क्यांच्या वर जाते, तेव्हा हा रोग वेगाने पसरतो. विशेषतः आम्लयुक्त जमिनीत या रोगाची वाढ जास्त होते, त्यामुळे जमिनीची निवड करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.
मर रोगाची लक्षणे पीक उगवणीनंतर १५ ते २० दिवसांनी दिसायला लागतात. सुरुवातीला झाडाची खालची पाने पिवळी पडतात आणि हळूहळू संपूर्ण झाड सुकायला लागते. यामुळे झाडाची फुले आणि घाटे गळतात आणि पीक शेतात आडवे होते. प्रादुर्भावग्रस्त झाडाचे मूळ उपटून पाहिल्यास ते आतून काळसर पडलेले दिसते आणि त्यावर निरोगी झाडांसारख्या रायझोबियम जिवाणूंच्या गाठी दिसून येत नाहीत.
या रोगावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी जैविक आणि रासायनिक अशा दोन्ही पद्धतींचा वापर करता येतो. जर शेतात रोगाची लक्षणे दिसली, तर २०० ग्रॅम ट्रायकोडर्मा हे जैविक बुरशीनाशक १० लिटर पाण्यात मिसळून झाडांच्या मुळाशी आळवणी करावी. ट्रायकोडर्मा उपलब्ध नसेल तर कॉपर ऑक्सीक्लोराईड २५ मिली प्रति १० लिटर पाण्यात मिसळून वापरावे. यामुळे रोगाचा प्रसार थांबण्यास मदत होते.
रोगाचा प्रतिबंध करण्यासाठी पेरणीपूर्वीच खबरदारी घेणे सर्वात उत्तम ठरते. यासाठी फुले विक्रम किंवा फुले विराट यांसारख्या रोगप्रतिकारक वाणांची निवड करावी. पेरणीपूर्वी बियाणाला ट्रायकोडर्मा किंवा योग्य रासायनिक बुरशीनाशकाची बीजप्रक्रिया नक्की करावी. तसेच शेताची खोल नांगरट केल्यामुळे जमिनीतील सुप्त अवस्थेतील बुरशी नष्ट होण्यास मदत होते.
शेवटी, पिकाची फेरपालट करणे हा मर रोगावर मात करण्याचा प्रभावी मार्ग आहे. ज्या शेतात मर रोगाचा प्रादुर्भाव जास्त आहे, तिथे ३ ते ४ वर्षे हरभऱ्याचे पीक घेऊ नये. पेरणी करताना दाट पेरणी टाळावी आणि जमिनीतील हुमणी सारख्या किडींचे नियंत्रण करावे, कारण या किडी मुळांना जखम करतात आणि तिथूनच बुरशीचा शिरकाव होतो. शेणखतातून ट्रायकोडर्माचा वापर करणे जमिनीच्या आरोग्यासाठी आणि रोग नियंत्रणासाठी अतिशय फायदेशीर ठरते.
